'[...] η «προφορικότητα» του Ομήρου είναι πρωταρχικής σημασίας όχι μόνο ως παράγοντας για τη μεταβίβαση και επιβίωση του έργου του, αλλά επίσης και για τον καθορισμό της αληθινής ποιότητάς του. Είναι επιτακτικό να κατανοηθεί ότι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια συνδέθηκαν εξολοκλήρου ή ουσιαστικά χωρίς τη βοήθεια της γραφής, από έναν ποιητή ή ποιητες που ήταν ουσιαστικά αγράμματοι, και για ακροατήριο που δεν ήταν σε θέση (ή που τουλάχιστο για λογοτεχνικούς σκοπούς δε μπορούσε) να διαβάσει. Αυτό μπορεί να βρεθεί απλά από εσωτερικές μαρτυρίες από το ύφος των ποιημάτων, και ιδιαίτερα από την εξάρτησή τους από ένα μεγάλο πλήθος σταθερών φράσεων ή «λογοτύπων» που μπορούσαν να ταιριάσουν μεταξύ τους για να καλύψουν πολλές από τις κοινές πράξεις και τα γεγονότα της ηρωικής εμπειρίας. Τόσο ο ευρύς κύκλος της κάλυψης αυτής όσο και η εκπληκτική της οικονομία (γιατί υπήρχε συνήθως μια μόνο φράση για την έκφραση μιας ιδέας μέσα στα όρια ενός τμήματος του εξαμέτρου) είναι απόδειξη ότι ο Όμηρος χρησιμοποίησε ένα παραδοσιακό λεκτικό, που αναπτύχθηκε στο χρονικό διάστημα διαφόρων γενεών από ολόκληρη σειρά αοιδών. Με άλλα λόγια, το λεκτικό του ήταν ιδιαίτερου είδους και βαθμού απ’ ό,τι χρησιμοποιούν οι πιο πολλοί ποιητές, ήταν μια τεχνητή - επειδή ήταν ποιητική - γλώσσα. Οι στίχοι του τραγουδιούνταν με τη βοήθεια της λύρας, και ως ἀοιδός έπρεπε να είναι ικανός να τους παρουσιάζει άνετα - όχι ακριβώς αυθόρμητα, αλλά με ένα είδος ενστικτώδους και μαζί ελεγχόμενης απελευθέρωσης φράσεων, στίχων και ιδεών που είχε απορροφήσει από άλλους τραγουδιστές και που τις έκανε μέρος της δικής του καλλιτεχνικής προσωπικότητας. Οι όροι «απομνημόνευση» και «αυτοσχεδιασμός» είναι παραπλανητικοί, αν χρησιμοποιηθούν καταχρηστικά, για ό,τι ο ίδιος και οι άλλοι τραγουδιστές ηρωικών πράξεων έκαναν, αν και η δραστηριότητά του περιλαμβάνει στοιχεία και από τα δυο. Ο προφορικός ποιητής ακούει πολλά ποιήματα στη ζωή του∙ αφομειώνει τη μορφή και το περιεχόμενο και μεγάλο μέρος από την ακριβή τους έκφραση, προσαρμόζοντάς τα συνεχώς στο δικό του ιδιαίτερο ρεπερτόριο των ευνοούμενων θεμάτων, φράσεων και μοτίβων. Όταν απαγγέλει ένα ποίημα που έχει ακούσει, έχει πάντοτε την τάση να το παρουσιάζει ελαφρά διαφορετικό, σημαδεμένο με τον άμεσο θεματολογικό και λεξιλογικό πεδίο, περισσότερο ή λιγότερο εκτενές ή διαφοροποιημένο με άλλο τρόπο σύμφωνα με το ακροατήριο και τις περιστάσεις, όπως, φυσικά, και σύμφωνα με τις προσωπικές του ικανότητες, φιλοδοξίες και κλίσεις. Το επακόλουθο είναι ότι ο κάθε τραγουδιστής ήταν συγχρόνως και αντιπρόσωπος της παράδοσης της ηρωικής ποίησης -και γι’ αυτό ένας μεταδότης- κι ένας μοναδικός διαμορφωτής των ποιημάτων, της γλώσσας και των ιδεών που απέκτησε από την παράδοση - και επομένως ένας αναμορφωτής. Πολλοί τραγουδιστές πρέπει να μην ήταν λαμπροί, και οι καινοτομίες τους θα ήταν στην καλύτερη περίπτωση ουδέτερες· στη χειρότερη περίπτωση θα είχαν την τάση να χαλάν τα τραγούδια που έμαθαν από άλλους, είτε κολοβώνοντας και παραμορφώνοντας τα ή με μια σχετικά ακαλαίσθητη και αταίριαστη επεξεργασία. Άλλοι τραγουδιστές θα μπορούσαν να συνδυάσουν και να επεκτείνουν την ύλη που έμαθαν κατά τρόπο που ισοδυναμούσε με νέα σημαντική δημιουργία. Ο Όμηρος πρέπει να ήταν ένας απ’ αυτούς· κι όμως ο τρόπος της δημιουργίας του προφανώς έφτανε πολύ πέρα από το φυσιολογικό, ή το συνηθισμένο. Ήταν στην κυριολεξία μοναδικός.'

P. E. Easterling & B. M. W. Knox, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, μτφρ. Ν. Κονομή, Χρ. Γρίμπα & Μ. Κονομή, εκδ. Δημ. Ν. Παπαδήμα

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου