'Είδαμε ότι η νεκροφάνεια και η αναβίωση των νεκρών συνιστούν πολύ ανοίκειες αναπαραστάσεις, οι οποίες όμως εμφανίζονται συχνότατα στα παραμύθια. Θα διενοείτο κανείς να χαρακτηρίσει ανοίκεια, για παράδειγμα, τη σκηνή όπου η Χιονάτη ανοίγει πάλι τα μάτια της; Ούτε τα συναισθήματα που προκαλεί η ανάσταση των νεκρών στις ιστορίες των θαυμάτων της Καινής Διαθήκης σχετίζονται καθ’ οιονδήποτε τρόπο με το ανοίκειο. Η δίχως πρόθεση επάνοδος του Όμοιου, η οποία, όπως διαπιστώσαμε, δημιουργεί συχνά και αναμφίλεκτα την αίσθηση του ανοίκειου, σε άλλες περιπτώσεις έχει μια εντελώς διαφορετική επίδραση. Είδαμε ήδη μια τέτοια περίπτωση, όπου χρησίμευσε ως μέσο για την πρόκληση της αίσθησης του γελοίου. Ανάλογα παραδείγματα υπάρχουν πολλά. Άλλες πάλι φορές επενεργεί ως ενισχυτής της εντύπωσης που αποπνέουν ορισμένες καταστάσεις. Επίσης: από που πηγάζει η αίσθηση του ανοίκειου που δημιουργεί η σιωπή, η μοναξιά, το σκοτάδι; Οι παράγοντες αυτοί δεν παραπέμπουν στον ρόλο του κινδύνου που συμβάλλει στη γένεση του ανοίκειου, έστω κι αν πρόκειται για τις ίδιες συνθήκες υπό τις οποίες βλέπουμε τα παιδιά να εκφράζουν φόβο; Και μπορούμε άραγε να παραγνωρίσουμε εντελώς τον παράγοντα της αβεβαιότητας στο επίπεδο της λογικής, όταν δεχτήκαμε τη σημασία του όσον αφορά την αίσθηση του ανοίκειου που προκαλεί ο θάνατος;'

  'Το πράγμα διαφέρει όταν ο ποιητής τοποθετείται φαινομενικά στον κόσμο της αντικειμενικής πραγματικότητας. Τότε υιοθετεί όλες τις προϋποθέσεις που ισχύουν στην περιοχή του βιώματος για τη δημιουργία της αίσθησης του ανοίκειου· και ό,τι δημιουργεί στη ζωή την αίσθηση αυτή, τη δημιουργεί και στο ποιητικό έργο. Στην περίπτωση όμως αυτή, μπορεί να επιτείνει την αίσθηση του ανοίκειου πέραν του βαθμού που επιτυγχάνει το βίωμα και να την πολλαπλασιάσει, περιγράφοντας συμβάντα που υπερβαίνουν πλήρως, ή σχεδόν πλήρως, όσα προσφέρει η πραγματική εμπειρία. Στην περίπτωση αυτή μας ξεγελά κατά κάποιον τρόπο, φέρνοντάς μας αντιμέτωπους με τις προλήψεις που πιστεύαμε πως έχουμε ξεπεράσει, και μας εξαπατά, υπερβαίνοντας, παρά τις αρχικές του υποσχέσεις, την αντικειμενική πραγματικότητα. Οι αντιδράσεις μας σ’ αυτή τη φανταστική πραγματικότητα που μας παρουσιάζει είναι ίδιες με τις αντιδράσεις μας σε βιώματα της πραγματικής ζωής· κι όταν αντιλαμβανόμαστε την απάτη είναι πολύ αργά, διότι η πρόθεση του ποιητή έχει ήδη επιτευχθεί. Ωστόσο, εγώ θα ισχυριστώ ότι στην πραγματικότητα η προσπάθεια να δημιουργήσει μια αυθεντική αίσθηση ανοίκειου έχει αποτύχει. Ο αναγνώστης μένει με μια αίσθηση ανικανοποιήτου, ένα είδος οργής για την απόπειρα εξαπάτησής του από τον συγγραφέα [...]. Ο ποιητής διαθέτει όμως ένα ακόμα μέσο για να ακυρώσει τις ενστάσεις μας, βελτιώνοντας ταυτόχρονα τις προϋποθέσεις για την επίτευξη των προθέσεών του. Το μέσο αυτό συνίσταται στο ότι μας στερεί όσο γίνεται περισσότερο τη δυνατότητα να μαντέψουμε ποιες προϋποθέσεις έχει επιλέξει για τον κόσμο που αναπαριστά το έργο του, ή στο ότι αναβάλλει συνεχώς, τεχνηέντως, δολίως και μέχρι τέλους να μας δώσει την κρίσιμη απάντηση. Όμως, σε τελική ανάλυση, επιτυγχάνεται αυτό που είπαμε πιο πάνω, δηλαδή ότι η τέχνη του φανταστικού διαθέτει νέες δυνατότητες δημιουργίας της αίσθησης του ανοίκειου, οι οποίες μάλλον απουσιάζουν από τον κόσμο του πραγματικού βιώματος.'


Σίγκμουντ Φρόιντ, Το Ανοίκειο, μτφρ. Έμη Βαϊκούση, εκδ. Πλέθρον

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου