'Μολονότι διάβασα τὸ βιβλίο σας, δὲν εἶμαι καθόλου πεπεισμένος γιὰ τὴν ὀρθότητα τῆς θέσης σας ἀναφορικὰ μὲ τὴ « ρηχότητα τοῦ κακοῦ »· θέση ἡ ὁποία, δεδομένου ὅτι ὑπάρχει στὸν ὑπότιτλό του, βρίσκεται πίσω ἀπὸ ὁλόκληρη τὴν ἐπιχειρηματολογία σας. Αὐτὴ ἡ νέα θέση μὲ χτυπᾶ ὅπως ἕνα σλόγκαν· δὲν μοῦ φαίνεται βεβαίως ὅτι συνιστᾶ τὸν καρπὸ μιᾶς ἐμβριθοῦς ἀνάλυσης, ὅπως ἐκείνη ποὺ προσκομίσατε μὲ τόσο πειστικὸ τρόπο, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ὑποστηρίξετε μιὰ θέση ἐντελῶς διαφορετικὴ μέχρι καὶ ἀντιφατικὴ στὸ βιβλίο σας γιὰ τὸν ὁλοκληρωτισμό. Ἐσεῖς προφανῶς τὴν ἐποχὴ ἐκείνη δὲν εἴχατε ἀνακαλύψει ἀκόμη τὴ ρηχότητα τοῦ κακοῦ. Ἀπὸ αὐτὸ τὸ « ριζικό κακό », τὴν ὕπαρξη τοῦ ὁποῖου ἡ ἀνάλυσή σας τὴν ἐποχὴ ἐκείνη ἀποδείκνυε μὲ τόση εὐγλωττία καὶ εὐρυμάθεια, δὲν ἀπομένει παρὰ ἐκείνη ἡ λέξη. Ἴσως περισσότερο ἀπὸ ἕνα σλόγκαν αὐτὴ ἡ ἔκφραση, « ἡ ρηχότητα τοῦ κακοῦ », θὰ ἔπρεπε νὰ καταστεῖ ἀντικείμενο μιᾶς ἔρευνας, σὲ ἕνα σοβαρὸ ἐπίπεδο, ὡς μιὰ ἔννοια ἡ ὁποία βρίσκει τὴ θέση της στὴν ἠθικὴ φιλοσοφία ἤ στὴν πολιτικὴ ἠθική. Θλίβομαι, καὶ τὸ λέω, πιστεύω, μὲ πάσα εἰλικρίνεια καὶ δίχως πνεῦμα πολεμικῆς, ποὺ δὲν δύναμαι νὰ λάβω πιὸ σοβαρὰ ὑπόψη τὴ θέση τοῦ βιβλίου σας. Εἲχα ἐκτιμήσει πολὺ τὸ προηγούμενο βιβλίο σας καὶ περίμενα κάτι ἄλλο. —'

Γκέρσομ Σόλεμ

*

  'Ἐν κατακλεῖδι, ἄς ἔλθουμε στὸ μοναδικὸ ζήτημα στὸ ὁποῖο μὲ καταλάβατε καὶ γιὰ τὸ ὁποῖο εἶμαι εὐτυχὴς ποὺ ἀγγίξατε τὸ κεφαλαιῶδες σημεῖο. Ἔχετε πέρα γιὰ πέρα δίκιο : Ἄλλαξα γνώμη καὶ δὲν κάνω λόγο πιὰ γιὰ « ριζικό κακό ». Ἔχουμε πολὺ καιρὸ νὰ ἰδωθοῦμε, σὲ διαφορετικὴ περίπτωση θὰ εἴχαμε ἴσως ἤδη συζητήσει γιὰ τὸ συγκεκριμένο θέμα. ( Σὲ παρένθεση, δὲν βλέπω τὸ λόγο γιὰ τὸν ὁποῖο ἐσεῖς δίδετε τὸ χαρακτηρισμὸ ἐπωδὸς ἤ σλόγκαν στὴν ἔκφρασή μου « ρηχότητα τοῦ κακοῦ ». Ἐξ ὅσων γνωρίζω οὐδεὶς χρησιμοποίησε ἐτούτη τὴν ἔκφραση πρὶν ἀπὸ ἐμένα· ἀλλὰ αὐτὸ εἶναι ἄνευ σημασίας. ) Σήμερα εἶμαι τῆς ἄποψης πὼς τὸ κακὸ δὲν εἶναι ποτὲ « ριζικό », ἀλλὰ μονάχα ἀκραῖο, καὶ ὅτι δὲν ἔχει οὔτε βαθύτητα οὔτε κάποια δαιμονικὴ διάσταση. Τὸ κακὸ δύναται νὰ κατακυριεύσει τὰ πάντα καὶ νὰ σαρώνει τὸν κόσμο ὁλόκληρο, ἀκριβῶς γιατὶ διασπείρεται σὰν μύκητας. Τὸ κακὸ « προκαλεῖ τὴ σκέψη », ὅπως εἶπα, γιατὶ ἡ σκέψη προσπαθεῖ νὰ ἀγγίξει τὸ βάθος, νὰ φτάσει στὶς ρίζες του και, ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ καταπιάνεται μὲ τὸ κακό, ἀπογοητεύεται, τὸ ἐγχείρημα ἀποβαίνει μάταιο, γιατὶ δὲν βρίσκει τίποτε, γιατὶ δὲν ὑπάρχει τίποτε νὰ βρεῖ. Ἐδῶ ἔγκειται ἡ « ρηχότητά » του. Μόνο τὸ καλὸ ἔχει βαθύτητα καὶ μόνο τὸ ἀγαθὸ μπορεῖ νὰ εἶναι ριζικό. Ἀλλὰ δὲν εἶναι ἐδῶ τὸ ἐνδεδειγμένο σημεῖο γιὰ νὰ ἐμβαθύνουμε μὲ σοβαρότητα στὰ ζητήματα αὐτά· προτίθεμαι νὰ τὰ ἀναπτύξω στὸ μέλλον σὲ ἕνα διαφορετικὸ συγκείμενο.'

Χάνα Άρεντ



από το Δύο Επιστολές για τη Ρηχότητα του Κακού, μτφρ. Παναγιώτης Τσιαμούρας, εκδ. Άγρα

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου