'ΒΟΓΚΛΕΡ Διαχειρίζομαι, ἐπικοινωνῶ, ὀργανώνω τὸ ἀνείπωτο, τὸ τρομερό, τὸ ἐπικίνδυνο. Δὲν παίρνω μέρος στὸ δράμα, τὸ ὑλοποιῶ. Ἀπεχθάνομαι τὸ αὐθόρμητο, τὸ ἀπερίσκεπτο, τὸ ἀνακριβές. Εἶμαι ἐδῶ γιὰ νὰ σὲ κάνω νὰ σταθεροποιήσεις τὴν ἔμπνευσή σου ἔτσι ποὺ νὰ δώσει στὸ κοινὸ τὴν ἐντύπωση ἔμπνευσης. Δὲν ἔχω χῶρο γιὰ τὶς δικές μου περιπλοκές, παρά μόνο στὸ μέτρο ποὺ χρησιμεύουν σὰν κλειδιὰ γιὰ τὰ μυστικὰ τοῦ κειμένου ἤ σὰν ὤθηση γιὰ τὴ δημιουργικότητα τοῦ ἠθοποιοῦ. Μισὦ τὸ θόρυβο, τὴν ἐπιθετικότητα, τὰ ξεσπάσματα. Ἡ πρόβα μου εἶναι σὰν ἐγχείριση στὸ χειρουργεῖο. Ἐδῶ βασιλεύουν ἡ αὐτοπειθαρχία, ἡ καθαρότητα, τὸ φῶς καὶ ἡ ἡσυχία. Μιὰ πρόβα εἶναι μιὰ πολὺ αὐστηρὴ δουλειά, δὲν εἶναι ἀτομικὴ ψυχοθεραπεία γιὰ τοὺς σκηνοθέτες καὶ τοὺς ἠθοποιούς. Μόνο περιφρόνηση ἔχω γιὰ τὸν Βάλτερ, ποὺ ἔρχεται μεθυσμένος καὶ μᾶς ξερνάει τὰ προσωπικά του στὶς δέκα καὶ μισὴ τὸ πρωί. Ἀηδία μοῦ προξενεῖ ἡ Τερέζα, ποὺ τρέχει καὶ μὲ φιλάει μέσα σὲ ἕνα σύννεφο ἀπὸ ἱδρώτα καὶ κακόγουστο ἄρωμα. Θὰ ἤθελα πολὺ νὰ ὑποβάλω σὲ βασανιστήρια τὸν Πάουλ, ποὺ ἐμφανίζεται μὲ ψηλοτάκουνα παπούτσια ἐνῶ ξέρει ὅτι ὅλη μέρα θὰ πρέπει νὰ ἀνεβοκατεβαίνει σκάλεις στὴ σκηνή. Περιφρονῶ τὸ Βάνια ποὺ ἔρχεται τρέχοντας μὲ ἕνα λεπτὸ καθυστέρηση, μὲ τὰ μαλλιά του νὰ ἀκολουθοῦν, ἄπλυτος καὶ λαχανιασμένος, φορτωμένος τσάντες. Θέλω ἠσυχία, τάξη καὶ εὐγένεια. Αὐτός εἶναι ὁ μόνος τρόπος ποὺ ἔχουμε γιὰ νὰ προσεγγίσουμε τὸ χωρὶς ὅρια, τὶς δυσκολίες, τὸ σκοτάδι. Αὐτὸς εἶναι ὁ μόνος τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο μποροῦμε νὰ λύσουμε τὰ αἰνίγματα καὶ νὰ μάθουμε τὸ μηχανισμὸ τῆς ἐπανάληψης. Μεριμνῶ γιὰ τὰ κείμενα καὶ τοὺς χρόνους τῆς πρόβας. Ἡ δική μου εὐθύνη εἶναι νὰ μὴν ἀφήσω τὴ δουλειά σας νὰ χάσει τὸ νόημά της. Τὸ θέμα δὲν εἶμαι ἐγώ, ἐγὼ εἶμαι ἐδῶ γιὰ νὰ παρατηρῶ, νὰ καταγράφω, καὶ νὰ ἐλέγχω. Προτείνω, βάζω σὲ πειρασμό, ἐνθαρρύνω ἤ ἀπορρίπτω. Δὲν εἶμαι αὐθόρμητος, παρορμητικός, μέρος τῆς δράσης. Φαίνεται μόνο σὰν νὰ εἶμαι. Ἄν γιὰ ἕνα δευτερόλεπτο ἔβγαζα τῆ μάσκα μου καὶ ἔλεγα τί αἰσθάνθηκα ἤ τί σκέφτηκα, ὅλοι θὰ ἤσασταν ἔξαλλοι μαζί μου, θὰ θέλατε νὰ μὲ κάνετε κομμάτια καὶ νὰ μὲ πετάξετε ἀπὸ τὸ παράθυρο.
ΡΑΚΕΛ (εὐγενικά) Εἶσαι βλάκας. Τὸ θέατρο εἶναι σκατὰ καὶ βρομιὲς καὶ καψούρα καὶ θόρυβος, καὶ σύγχηση, μαζὶ μὲ τὴν πιὸ σκοτεινὴ κακία. Αὐτὰ τὰ κηρύγματα τῆς ἁγνότητας δὲν μὲ πείθουν. Εἶναι ψεύτικα καὶ πολὺ ὕποπτα. Σὰν καὶ σένα.'

Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, Μετά την Πρόβα, μτφρ. Χρήστος Μαρσέλος, εκδ. Περισπωμένη

*

  'Ὡς δράμα τῆς νεύρωσης, τὸ σκανδιναβικὸ δράμα εἶναι ἡ κύρια ἴσως ἐκφανση τοῦ σκανδιναβικοῦ λουθηρανισμοῦ, δηλαδὴ τοῦ λουθηρανισμοῦ ποὺ δὲν μετεξελίχθηκε οὔτε σὲ φιλελεύθερο ἀνθρωπιστικὸ προτεσταντισμό, οὔτε σὲ καλβινιστικὸ ἀντιανθρωπισμό, ἀλλὰ παρέμεινε καθηλωμένος στὴν πρώτη φάση τῆς πνευματικῆς ἐξέλιξης τοῦ Λουθήρου, τὴν πρὶν ἀπὸ τὴ συμφιλίωση, αὐτὴ στὴν ὁποία κορυφώθηκε ἱστορικὰ ἡ αὐγουστινικὴ συνειδητοποίηση τῆς πολυδιάσπασης τῆς βούλησης. Ἀλλὰ ἡ λουθηρανὴ ψυχὴ πρέπει ἐντέλει νὰ ἐπαναφέρει τὰ πάντα στὴν ἐσωτερικότητά της ποὺ σχεδὸν δὲν χρειάζεται νὰ ἐξωτερικευτεῖ, ἔτσι ποὺ καὶ ἡ ἀμαρτία (ἤ, ὅπως καὶ νά ᾽χει, αὐτό ποὺ ἄλλες ἐποχὲς ὀνόμαζαν ἔτσι, ἀλλὰ μπορεῖ νὰ εἶναι ἁπλῶς τὸ πιὸ ἀθῶο προστάδιο τῆς ἁμαρτίας) συρρικνώνεται μέσα της σὲ λογισμό, γίνεται ἕνα σημεῖο σκοτεινὸ ποὺ ταξιδεύει σὰν τὸ ψάρι μέσα στὸν ἀτάραχο βυθό τῆς συνείδησης. Ἡ συρρίκνωση τῆς ἁμαρτίας σὲ λογισμό — αὐτὸ εἶναι τὸ θέμα τοῦ Μετὰ τὴν πρόβα.
   Ὅπως ἡ ἀρχαία τραγωδία, ποὺ δραματοποιοῦσε τὴ συντριβή τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τὴ μοίρα του, χρειάστηκε πολλὰ ἔργα μέχρι νὰ ἀναλώσει τὸ διάπυρο ὑλικό της, ἀλλὰ χρειάστηκε καὶ τὰ λίγα ποὺ ἀσφάλιζαν τὴν παρακαταθήκη της δείχνοντας ὅτι ὁ σπαραγμὸς τῆς ψυχῆς ἀπὸ τὴν ἀδικία δὲν μπορεῖ νὰ ἔχει τὸν τελευταῖο λόγο, ὅτι οἱ θεοὶ δὲν μποροῦν νὰ παρακολουθοῦν ἀδιάφορα ἀλλὰ ὅτι καὶ αὐτῶν ἡ συνείδηση πρέπει νὰ ὡριμάσει —χρειάστηκε δηλαδὴ τὶς Εὐμενίδες καὶ τὸν Οὐδίποδα ἐπὶ Κολωνῷ, ἀλλὰ καὶ τὴν Ἰφιγένεια ἐν Ταύροις—, ἔτσι καὶ τὸ σκανδιναβικὸ θέατρο ποὺ ἀναλώθηκε στὴν περιγραφὴ τοῦ δράματος τῆς ἀνθρώπινης νεύρωσης χρειαζόταν ἕνα ἔργο στὸ ὁποῖο ἡ ἀνθρώπινη νεύρωση νὰ ἔχει ξεπεραστεῖ.
   Ἀλλἀ κάθε τέλος εἶναι ἀμφίσημο. Ἡ τραγωδία τῆς μοίρας τελείωσε μόνο γιὰ νὰ δώσει τὴ θέση της στὴν τραγωδία τῆς ἐλευθερίας. Καὶ τὸ δράμα τῆς νεύρωσης ἴσως τελείωσε γιὰ νὰ δώσει τὴ θέση του στὸ πνιγηρὸ πένθος τῆς ἀπονεύρωσης ὅλων τῶν διακυβευμάτων, ποὺ ἴσως κανεὶς δὲν ἀπέδωσε τόσο καλὰ ὅσο ὁ τελευταῖος προφήτης τῶν καιρών μας, ὁ Μπέκετ. Ὅταν τὰ ρυάκια τῶν λόγων εἶχαν ἤδη ἀρχίσει νὰ στερεύουν ἕνα ἕνα καὶ ἡ ἔρημος νᾶ μεγαλώνει.'

Χρήστος Μαρσέλος, από το 'Επίμετρο' της έκδοσης

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου